„Powrót Kolumba - porażka czy wstęp do kariery naukowej?”. Powracający do kraju stypendyści zagraniczni Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (FNP) często mówią o depresji. Po doświadczeniu pracy w zespołach prowadzonych przez najwybitniejszych światowych naukowców wszystko to, co w polskim miejscu pracy dotąd stanowiło normę, teraz staje się problemem. Stypendyści dopiero po powrocie zauważają, jak bardzo się zmienili i jak bardzo różnią się teraz od środowiska, do którego powracają - analizuje dr Izabela Wagner w raporcie "Powrót Kolumba".

Jak ocenia dr Wagner, decyzja o wyjeździe jest wyraźnie zdeterminowana przynależnością pokoleniową stypendystów. Pod koniec lat 90. wyjazdy tego rodzaju były rzadkim przywilejem, ale od kilku lat wyjazd za granicę na staż podoktorski (postdoc) jest nie tylko pożądany, ale wręcz konieczny, aby uzyskać zatrudnienie w renomowanych polskich ośrodkach naukowych.

Zasadniczym powodem wyjazdów za granicę, jak wynika z analizy, jest chęć zdobycia wiedzy i doświadczenia pracy w międzynarodowym zespole, przyswojenia sobie międzynarodowych standardów i uzyskania zasobów umożliwiających międzynarodową karierę naukową. Stypendyści wysoko cenią sobie relacje z innymi specjalistami, kontakt z czołowymi ośrodkami w danej specjalności, dostęp do kanałów publikacyjnych, a przede wszystkim prestiż instytucji goszczącej i profesora zapraszającego - mentora.

Wywiady pokazują również, że pobyt na zagranicznym stażu jest doświadczeniem bardzo trudnym. Poza problemami z aklimatyzacją, wyzwaniem okazuje się duża konkurencja, dynamika i ilość pracy. Wysiłek prowadzi na ogół do sukcesów, dlatego wyjazdy z reguły określane są przez młodych jako punkt zwrotny w ich karierze.

Większość stypendystów wraca do kraju. Zdaniem powracających, praca w Polsce daje uprzywilejowaną pozycję, jakiej w żadnym innym państwie na świecie polski naukowiec nie uzyska.

Decyzji o powrocie sprzyja, poza względami rodzinnymi, dobra relacja z opiekunem naukowym w macierzystej instytucji, znajomość rodzimych procedur, instytucji, języka. Młodzi naukowcy liczą na możliwość zatrudnienia w najlepszym w danej dziedzinie ośrodku w Polsce, przy wykorzystaniu kontaktów z czołówką światowej nauki. W praktyce, jak podkreśla autorka raportu, zderzenie tych oczekiwań z rzeczywistością rzadko wygląda tak dobrze.

Powrót do Polski w większości przypadków oznacza powrót do instytucji, w której naukowiec realizował swą karierę przed wyjazdem, co nie zawsze jest optymalnym rozwiązaniem. Zmiana pozycji osoby powracającej - z doktoranta na doświadczonego badacza - bywa trudna do zaakceptowania przez otoczenie.

Jak zauważa autorka w raporcie, powracający stypendyści doświadczają często różnych form represji: od nieprzychylnych komentarzy czy problemów z zapewnieniem podstawowych środków do pracy do narzucania czasochłonnych, mało przydatnych do pracy naukowej zajęć lub też zlecania zajęć najbardziej zawiłych, co przyczynia się do spowolnienia habilitacji.

Wiele uwagi poświęcono w wywiadach sprawie niezależności w nauce. Jednym z jej aspektów jest dostęp do funduszy umożliwiających realizację planów badawczych; innym - niezależność intelektualna. Edukacja zawodowa niesprzyjająca formowaniu niezależności w myśleniu i działaniu jest w raporcie piętnowana jako główna przyczyna hamująca rozwój nauki w Polsce.

Źródło: PAP - Nauka w Polsce

DJ, RS